Comhchoiste um Iompar – Cruinniú an Choiste le Bonneagar Iompair Éireann Dé Céadaoin, 19 Samhain 2025
Ráiteas Tosaigh ó Lorcan O’Connor, Príomhfheidhmeannach Bhonneagar Iompair Éireann
Réamhrá
Go raibh maith agaibh as an deis seo teacht os bhur gcomhair inniu. Táim in éineacht le Geraldine Fitzpatrick, Ceann Chlár Caipitil um Bóithre agus Glasbhealaí, Sean Sweeney, Stiúrthóir Cláir MetroLink, agus Paolo Carbone, Ceann Chlár Caipitil Iarnróid Éadroim.
Is é cúram BIÉ maidir leis na Bóithre Náisiúnta de réir mar a leagtar amach é in Acht na mBóithre, 1993, ná chun soláthar gréasáin shábháilte éifeachtúil de bhóithre náisiúnta a dhaingniú ag féachaint do riachtanais na núsáideoirí uile. Is Bóithre Náisiúnta iad 5,400 ciliméadar de Mhótarbhealaí, Príomhbhóithre Náisiúnta agus Bóithre Náisiúnta den Dara Grád sa tír. Is fiú thart ar 5% d’fhad iomlán na mbóithre poiblí iad na Bóithre Náisiúnta, cé go n-iompraíonn Bóithre Náisiúnta tuairim is 45% de na ciliméadair feithicle ar fad. Is é BIÉ an tÚdarás Formheasa do thionscadail Bóithre Náisiúnta.
In 2015, leasaíodh Acht na mBóithre chun an fheidhm a áireamh le soláthar bonneagair meitreo agus iarnróid éadroim a dhaingniú, nó bonneagar den sórt sin a sholáthar, de réir mar a chinnfeadh an tAire, nó de réir mar a chinnfeadh an tÚdarás Náisiúnta Iompair (ÚNI) i gcás Mhórcheantar Bhaile Átha Cliath. Faoi na Treoirlínte Bonneagair, is é BIÉ an Ghníomhaireacht Urraíochta agus is é ÚNI an tÚdarás Formheasa le haghaidh tionscadail mheitreo agus iarnróid éadroim.
Ciallaíonn Orduithe Iarnróid don Mheitreo agus don Luas le déanaí agus foilsiú Phlean Forbartha Náisiúnta (PFN) leasaithe, in éineacht leis an maoiniú ilbhlianta atá ar tí foilsithe faoi Phlean Earnála Iompair gur am iontach é seo do BIÉ. Táthar ag súil le go dtabharfaidh an Tuarascáil um Bonneagar a Luathú, nuair a fhoilseofar í, réitigh isteach chun aghaidh a thabhairt ar chuid mhaith de na dúshláin a mhoillíonn soláthar an bhonneagair chriticiúil. Ciallaíonn na tosca seo ar fad le chéile go bhfuil BIÉ dírithe ar ‘deich mbliana de sholáthar’ chun aghaidh a thabhairt ar ár n-easnamh bonneagair iompair.
Leagtar amach san athbhreithniú PFN a foilsíodh i mí Mheán Fómhair na bliana seo rún ardleibhéil an Rialtais chun tacú le soláthar bonneagair iompair chriticiúil chomh maith le hinfheistíocht an Stáit roimhe seo i ndáil leis na gréasáin iompair atá ann cheana a chosaint. Leithdháiltear €22.33 billiún san iomlán ar earnáil an Iompair thar an tréimhse cúig bliana den phlean idir 2026 agus 2030 le soláthar eile ar fiú €2 billiún INCF (An Ciste um Bonneagar, Aeráid agus an Dúlra) é a leithdháiltear ar iompar ísealcharbóin chun tús a chur le MetroLink.
Bóithre Náisiúnta
In 2025, cuireadh €323 milliún ar fáil do phleanáil, dearadh agus tógáil na dtionscadal Bóithre Nua. Tá an chuid is mó den mhaoiniú seo riachtanach do thógáil an N5 idir Bealach an Doirín agus Scramóg, an N28 idir Corcaigh agus Rinn an Scidígh agus an chuid den N21/N69 Faing Luimneach arb í an Seachbhóthar Áth Dara í.
Caithfear €676 milliún san iomlán in 2025 ar bhainistíocht sócmhainní na mbóithre náisiúnta, mionfheabhsuithe sábháilteachta, CPPanna, clár na bhFeithiclí Astaíochtaí Nialasacha, oibríochtaí agus cothabháil, is é sin, gach rud nach mbaineann le Tionscadail Bóithre Nua. Tagann an maoiniú iomlán atá ar fáil do BIÉ don chatagóir ghníomhaíochta seo ó mheascán de Dheontais Státchiste (caipitil agus reatha), ioncam ó oibríochtaí dola BIÉ ag an M50 eFlow agus Tollán Bhaile Átha Cliath, agus ioncam scaire ioncaim ó bhóithre lamháltais dola CPP.
Aithníonn BIÉ gur thug an maoiniú PFN a bhí ann do na blianta idir 2021 agus 2025 tús áite do chláir nár bóithre náisiúnta iad. Tá sé seo ina chúis le méadú riaráiste suntasach d’athchóirithe dromchla bóthair agus tá bail na gcarrbhealaí ar go leor bóithre náisiúnta ag dul in olcas. Tá BIÉ ag plé leis an Roinn Iompair d’fhonn aghaidh a thabhairt ar an riaráiste agus feidhmiú fadtéarmach na sócmhainní bóithre náisiúnta a dhaingniú.
Tá BIÉ ag tacú le leathadh amach an luchtaithe d’fheithiclí leictreacha faoina shainordú chomh maith. Bunaithe ar na sonraí a fuarthas ó Oibreoirí Pointe Athluchtaithe, is é an dearcadh atá ag BIÉ ná go bhfuil níos mó ná 3,000 pointe athluchtaithe a bhfuil rochtain ag an bpobal orthu ar fud na tíre. Is ionann é sin agus beagnach 200 MW den aschur athluchtaithe atá ar fáil faoi láthair. Anuas air sin, tá BIÉ ag súil le go soláthrófar 516 pointe athluchtaithe breise a bhfuil rochtain ag an bpobal orthu mar gheall air sin, arb ionann é agus 71MW eile den aschur athluchtaithe atá ar fáil ar fud ár gcláir Feithiclí Saothair Éadroim (FSÉ). Le chéile, beidh an bonneagar reatha agus soláthar an ionchuir ó na scéimeanna FSÉ de chuid BIÉ ina chéim mhór chun cabhrú le himní faoi raon a laghdú.
Iarnród Éadrom - Tionscadail Nua
Tá BIÉ ag tabhairt mórthionscadail iarnróid éadroim chun cinn ar fud Bhaile Átha Cliath agus Chorcaí i gcomhar leis an ÚNI. Tugann an ÚNI maoiniú do BIÉ chun críocha iarnróid éadroma a sholáthar. I mBaile Átha Cliath, tá fairsingiú an ghréasáin Luas ag dul chun cinn lena n-áirítear, Fionnghlas, Leamhcán agus an Poll Beag. Fuair Luas Fhionnghlaise toiliú pleanála ar an 30 Deireadh Fómhair, agus tá ullmhúchán á dhéanamh d'aighneacht Gheata Ceadaithe 2 ó BIÉ go ÚNI, rud a ligfidh, má cheadaítear é faoi réir dheimhniú an mhaoinithe, do thosú an phróisis tairisceana don phríomhchonradh tógála.
Nuair a bheidh an próiseas tairisceana críochnaithe, beidh sé faoi réir Gheata Ceadaithe 3 – ceadú chun an conradh tógála a bhronnadh agus a chur i gcrích. Tá an acmhainneacht ann go gcuirfear tús le seirbhísí tram do phaisinéirí ceithre bliana i ndiaidh bhronnadh an chonartha don phríomhchonradh tógála. Tá roghnú bealaigh fós ar siúl do Luas Leamhcáin agus táthar ag súil le go mbeidh cinneadh déanta faoin mBealach is Dealraithí a Roghnófar sa chéad leath de 2026. Faoi réir maoinithe agus ceaduithe, d’fhéadfadh go gcuirfí Ordú Iarnróid faoi bhráid an Choimisiúin Pleanála ag deireadh 2028.
Tá staidéar indéantachta arna dhéanamh ag BIÉ do Luas an Phoill Bhig á athbhreithniú ag an Údarás Náisiúnta Iompair agus táimid ag tnúth leis an líne seo a thabhairt chun cinn. I gCorcaigh, tá BIÉ ag beachtú an bhealaigh iarnróid éadroim mholta tar éis comhairliúchán poiblí, agus tá bealach leasaithe dlite in 2026. Faoi réir maoinithe agus ceaduithe, d’fhéadfadh go gcuirfí Ordú Iarnróid faoi bhráid an Choimisiún Pleanála in 2028.
Bainistíocht an Ghréasáin Iarnróid Éadroim
Tá BIÉ freagrach as oibriú, cothabháil agus bainistíocht sócmhainní ar ghréasán iarnróid éadroim Luas atá ann cheana i mBaile Átha Cliath chomh maith, atá fairsingithe ó osclaíodh é in 2004 go dtí 43km le 67 stad agus 3 stáisiún cothabhála. Tá an gréasán iarnróid éadroim gnóthach agus tá fás pátrúnachta tar éis teacht aniar láidir a dhéanamh ó phaindéim COVID-19 agus tá BIÉ ag súil le go sáróidh turais paisinéirí 54 milliún paisinéir i mbliana – méadú ó thart ar 48 milliún turas paisinéara a rinneadh in 2019. Chuir an Luas borradh faoi thithíocht dhlúth, ard-dlúis in aice le stadanna tram, ag tacú le fás uirbeach inbhuanaithe. Tá fairsingiú cónaithe suntasach tar éis tarlú i gceantair amhail Coill na Silíní, Áth an Ghainimh, Iarthar na Cathrach agus na Dugthailte i mBaile Átha Cliath, in aice leis an ngréasán Luas agus measaimid go bhfuil cónaí ar bhreis agus 400,000 duine laistigh de 1km de stad Luas inniu.
Tá costas bliantúil reatha na nOibríochtaí agus na Cothabhála a bhaineann le soláthar na seirbhísí thart ar €100 milliún le hioncam ó tháillí agus ón bhfógraíocht atá thart ar €60m in aghaidh na bliana.
Táthar ag súil le go méadóidh an buiséad do bhainistíocht sócmhainní, athchóirithe agus tionscadail feabhsaithe gréasáin go suntasach ó na leibhéil reatha de réir mar a thagann ardú ar an mbonn sócmhainne chuig thart ar €50 milliún in aghaidh na bliana.
MetroLink
Cheadaigh an Coimisiún Pleanála an tOrdú Iarnróid don MetroLink ar an 2 Deireadh Fómhair, 2025. Is cloch mhíle mhór é sin don chlár agus d’Éirinn — tá MetroLink ceadaithe go foirmiúil anois agus tá an bealach chun é a chur i gcrích soiléir. Cosúil le cás Luas Fhionnghlaise, táimid sa tréimhse ocht seachtaine faoi láthair ar féidir athbhreithniú bhreithiúnach a lorg lena linn, mar sin ní chaithfidh mé an iomarca ama ar mhionsonraí an ordaithe féin. Mar sin féin, ba mhaith liom an deis seo a thapú chun an t-eolas is déanaí maidir le dul chun cinn, costas agus sceideal a thabhairt don Choiste.
Is é €9.5 billiún (P50)1 an meastachán costais is déanaí a rinneadh le haghaidh MetroLink, a tógadh ón Réamhchás Gnó, agus níl CBL san áireamh leis. Tá sé tábhachtach a thabhairt faoi deara go bhfuil an figiúr seo trí bliana d’aois agus nach léiríonn sé boilsciú suntasach i dtionscal na tógála le blianta beaga anuas, chomh maith le líon riachtanas agus gealltanas nua atá ionchorpraithe trí phróiseas an Ordaithe Iarnróid — tosca a mbeidh tionchar ag gach ceann acu ar an bpróifíl chostais nuashonraithe.
Tagraíonn “P50” do leibhéal an chostais mheasta ina bhfuil dóchúlacht 50% ann go mbeidh costas deiridh MetroLink ag nó faoin luach sin.
Léiríonn meastachán costais P50 MetroLink an pointe ag a bhfuil dóchúlacht 50% ann go mbeidh costas an toraidh deiridh ag nó faoin luach tuartha, bunaithe ar an scóip reatha agus na rioscaí aitheanta.
Is é an toradh “is dóchúla” nó an toradh airmheánach é dáiríre, bunaithe ar an bhfaisnéis atá ar fáil faoi láthair agus an raon rioscaí costais agus sceidil féideartha.
Tá foireann MetroLink i mbun athscrúdú ar an tsamhail um réamhaisnéis an chostais fhoriomláin. Tá siad ag úsáid saineolaithe tionscail amhail Oxford Global Projects chun a gcuid oibre a fhíorú. Nuair a bheidh an obair sin críochnaithe agus fíoraithe, cuirfear í os comhair an Rialtais.
Ó thaobh sceidil de, táimid fós ag obair i dtreo na oscailt an tionscadail i lár na 2030í. Mar a bhíonn i gceist le gach mórthionscadal bonneagair, fanann an costas agus an sceideal mar mheastacháin go dtí go mbronnfar an conradh agus go mbeidh comhaontú sínithe againn le comhpháirtí tógála. Beidh figiúirí críochnúla againn ag an bpointe sin.
Tairbhí
Is fiú a rá arís cé chomh suntasach is a bheidh MetroLink don tír agus don phríomhchathair. Cuirfidh sé le gréasáin Luas, DART, BusConnects agus iarnróid idirchathraigh, rud a chruthóidh córas iompair atá go hiomlán comhtháite agus a sholáthróidh fíornascacht do Bhaile Átha Cliath agus níos faide i gcéin. Nuair a bheidh sé críochnaithe, beidh sé in ann suas le 20,000 duine a iompar in aghaidh na huaire agus in aghaidh an treo, ag tabhairt paisinéirí ó Aerfort Bhaile Átha Cliath go dtí lár na cathrach in 20 nóiméad. Tá níos mó i gceist leis seo ná tionscadal iompair — is clár tógála náisiúin é, ag tacú le fás eacnamaíoch, taisteal inbhuanaithe agus aistriú na hÉireann chuig todhchaí ísealcharbóin. Níos tábhachtaí fós, tá sé mar aidhm aige daoine a thabhairt abhaile dá dteaghlach ar bhealach níos tapa agus níos sábháilte.
Go raibh maith agaibh as an deis seo chun an t-eolas is déanaí a chur in iúl don choiste. Táim ag tnúth le bhur gcuid ceisteanna.
Lorcan O’Connor
Príomhfheidhmeannach, BIÉ