Croichead Chaisleán an Chomair: sábháilteacht níos fearr, oidhreacht threisithe

Bhí tionchar ag trasbhealaí abhann riamh anall ar an gcaoi ar mhair daoine, ar an taisteal a rinne siad, agus ar an gcaoi ar chosain siad a gcuid críocha. Leis na céadta blianta, san áit a dtagann aibhneacha le chéile – tairseacha nádúrtha tríd an taobh tíre – mheall siad idir lonnaíocht agus aird straitéiseach. Ní haon chomhtharlú é go bhfuil baile Chaisleán an Chomair i gContae Chill Chainnigh ainmnithe i ndiaidh áit den sórt sin. Is ón gcaisleán Angla-Normannach a bhí mar cheann faire ag cumar na Deighne agus a fo-aibhneacha, a tháinig an t-ainm Caisleán an Chomair – an caisleán ag an gcumar nó an áit a dtagann an abhainn le chéile.

Sa lá atá inniu ann, tugtar cuairteoirí a bhíonn ag déanamh anoir ar Chaisleán an Chomair trasna na Dighne ar dhroichead galánta cúig áirse ón 18ú haois, agus a chló dronnach ag éirí go mall ina shuaitheantas aitheanta áitiúil. Tugtar an ‘Droichead Mór’ nó ‘Droichead Bhaile Átha Cliath’ air, agus tá níos mó i gceist leis ná díreach trasbhealach praiticiúil; is léiriú seandálaíochta é ag a bhfuil cúlra spéisiúil, agus ar déanmhas cosanta nó struchtúr atá faoi chosaint é anois.

Image 1: Suíomh Dhroichead Chaisleán an Chomair, Co. Chill Chainnigh (Oifig Bóithre Náisiúnta Chomhairle Contae Chill Dara)

The Ritheann an Deighean ó dheas, ag deighilt an bhaile ó Theach Chaisleán an Chomair agus a diméin mar a bhí tráth den saol, a thóg Sir Christopher Wandesforde (Fear Ionaid na hÉireann níos déanaí). Ag an bpointe seo, tagann dhá fho-abhainn isteach sa scéal: Clohogue a thagann aniar agus Brokagh a thagann anoir. In ainneoin tagairtí chomh fada siar leis an 13ú haois do ‘castle of Combre (caisleán Chomair)’, ní hann d’aon taifead soiléir ar dhroichead ag an am sin. Ina ionad sin, is dóigh gur thug áth níos túisce ná sin bealach trasna na habhann. Go deimhin, ní thaispeántar aon droichead anseo ar léarscáil an Down Survey ó 1655-8. Fós féin, faoi 1714, léiríonn léarscáil Herman Moll d’Éirinn trasbhealach bóthair ag Caisleán an Chomair, rud a thugann le fios gur tógadh droichead sna blianta roimhe sin – á spreagadh gan dabht ag éilimh mhéadaithe thionscal guail agus oibreacha iarrainn an réigiúin, a d’fhorbair muintir Wandesforde, a bhí ag brath ar ghluaiseacht sheasta oibrithe agus earraí.

Níor mhair an droichead a bhí ann roimhe sin. Is fada an lá an abhainn seo luaite le tuilte, meastar go ndéantar cur síos leis an ainm Gaeilge, an Deighean, ar an sruth tapa uisce anseo, ag tabhairt le fios go bhféadfadh an luas damáiste a dhéanamh. Deimhníodh an cháil sin a bhí ar an abhainn ar an 2 Deireadh Fómhair 1763, nuair a thug tuile tubaisteach léi an droichead cloiche a bhí i gCaisleán an Chomair. Bhí an tubaiste forleathan, scriosadh droichid feadh na Feoire agus a fo-aibhneacha. Sna cuntais stairiúla déantar trácht ar dhaoine a fuair bás de réir mar a d’ardaigh an t-uisce san oíche, tuile a scrios Droichead Eoin agus Droichead an Ghraoinigh i gCill Chainnigh agus a bhí mar shiocair le droichead Binéid agus droichead Bhaile Mhic Andáin ‘a tharraingt anuas’, agus ‘dhá áirse de dhroichead Inis Tíog a bhriseadh ina bpíosaí’.

Mar fhreagra air sin, thug Parlaimint na hÉireann cistí don atógáil, agus tugadh an obair don Chorparáid Loingseoireachta Intíre, a rinne coimisiúnú ar dhearaí ón ailtire George Smith. I gCaisleán an Chomair, níorbh fhada gur tosaíodh ar an obair ar dhroichead nua a thógáil, rud a léirigh an phráinn a bhain leis an tslí seo a chur ar ais, rud a bhí riachtanach do na mianaigh ghuail. 

Image 2: Droichead Chaisleán an Chomair: an t-ardú suas an abhainn (BIÉ)

Tá an struchtúr a cruthaíodh dá bharr ar cheann de na saintréithe lena n-aithnítear an baile. Tá sé déanta as eibhear, agus tá cúig áirse theascánacha mhaorga sa droichead. Is iad na cuasáin mhaisiúla atá socraithe isteach sna hascaillí stua os cionn earrainní uillinneacha na gnéithe is suntasaí de – mionsonraí lena dtugtar idir rithim agus mhíneadas don struchtúr. Is macalla d’fhasaigh chlasaiceacha iad na gnéithe sin, go háirithe Ponte di Tiberio in Rimini, i dtuaisceart na hIodáile, agus léiríonn siad an tionchar a bhí ag an ailtireacht Phallaidiach, a bhí faiseanta ag an am. Bhain Smith leas as móitífeanna den chineál céanna ina dhearaí le haghaidh Dhroichead an Ghraoinigh i gCathair Chill Chainnigh agus ag an droichead ag Gráig na Manach, rud a d’fhág go bhfuil Droichead Chaisleán an Chomair ina chuid de ghrúpa níos leithne de dhroichid lena mbaineann tábhacht náisiúnta. Tugann pictiúr comhaimseartha leis an ealaíontóir clúiteach as Cill Chainnigh John Comerford léiriú ar an droichead sna blianta tosaigh, rud a thugann le fios an mórtas a bhí as an bpíosa bonneagair suaithinseach ach nua-aimseartha seo.